تنش های فزاینده میان اتحادیه اروپا و ایالات متحده آمریکا بر سر مسئله گرینلند و تهدیدات دونالد ترامپ مبنی بر اعمال تعرفه های سنگین تجاری، قاره سبز را به سمت بررسی گزینه هایی سوق داده که تا پیش از این، استفاده از آن ها تابو محسوب می شد. در راهروهای قدرت بروکسل و برلین، صحبت از یک سلاح مخفی و بسیار قدرتمند است که مقامات اروپایی آن را «بازوکا» یا «سلاح هسته ای اقتصادی» می نامند. این ابزار که به صورت رسمی «ابزار ضد اجبار» (Anti-Coercion Instrument) نامیده می شود، برای چنین روزهایی طراحی شده است تا اتحادیه اروپا بتواند در برابر قلدری های اقتصادی قدرت های بزرگ جهان ایستادگی کند.
دونالد ترامپ، رئیس جمهور ایالات متحده، در اقدامی که بسیاری از ناظران سیاسی را در شوک فرو برد، تهدید کرد که اگر دانمارک منطقه گرینلند را به آمریکا واگذار نکند، تعرفه های سنگینی تا سقف ۲۵ درصد بر کالاهای کشورهای عضو اتحادیه اروپا شامل آلمان، فرانسه، هلند، سوئد، فنلاند و دانمارک، و همچنین کشورهای غیرعضو مانند بریتانیا و نروژ اعمال خواهد کرد. این اولتیماتوم عجیب که بیشتر شبیه به یک معامله املاک اجباری است تا دیپلماسی بین المللی، باعث شده است تا رهبران اروپایی به فکر استفاده از اهرم فشار قدرتمند خود بیفتند. امانوئل مکرون، رئیس جمهور فرانسه، پیشگام طرح استفاده از این ابزار تجاری شده است؛ سلاحی که در سال ۲۰۲۳ ساخته شد اما هرگز ماشه آن کشیده نشده است.
والری هایر، رهبر گروه لیبرال «Renew» در پارلمان اروپا، با صراحت اعلام کرده است که زمان استفاده از این ابزار فرا رسیده است. به گفته او، ایالات متحده در حال انجام محاسبات غلطی است که نه تنها خطرناک است، بلکه می تواند برای اقتصاد آمریکا نیز دردناک باشد. در حالی که اروپا همواره تلاش کرده است خود را به عنوان مدافع تجارت آزاد و قوانین سازمان تجارت جهانی نشان دهد، واقعیت های جدید ژئوپلیتیک و بازگشت سیاست های حمایت گرایانه ترامپ، اتحادیه را مجبور کرده است تا دندان های تیز خود را نشان دهد. اما این «بازوکا» دقیقاً چیست و شلیک آن چه عواقبی برای اقتصاد جهانی خواهد داشت؟
ابزار ضد اجبار چیست و چرا به آن بازوکا می گویند؟
ابزار ضد اجبار (ACI) یک مکانیسم قانونی قدرتمند است که به اتحادیه اروپا اجازه می دهد در صورتی که یک کشور ثالث تلاش کند از طریق اقدامات اقتصادی یا تهدید به آن ها، در تصمیمات حاکمیتی اتحادیه یا کشورهای عضو دخالت کند، دست به اقدامات تلافی جویانه بزند. این ابزار به عنوان «آخرین راه حل» طراحی شده است، اما قدرت تخریبی آن در جنگ های تجاری به اندازه ای بالاست که تحلیلگران به آن لقب «بازوکا» داده اند.
اتحادیه اروپا «اجبار اقتصادی» را این گونه تعریف می کند: زمانی که یک کشور ثالث اقداماتی را اعمال می کند (یا تهدید به اعمال آن ها می کند) که بر تجارت یا سرمایه گذاری تأثیر می گذارد، با این هدف که در «انتخاب های مشروع و حاکمیتی» اتحادیه اروپا یا کشورهای عضو مداخله کند. تهدید ترامپ مبنی بر اعمال تعرفه برای مجبور کردن دانمارک به فروش گرینلند، دقیقاً مصداق بارز این تعریف است.
برای درک بهتر زمینه این تنش ها، پیشنهاد می کنیم گزارش اتحاد اروپا در برابر باج خواهی ترامپ را مطالعه کنید که جزئیات رد اولتیماتوم خرید گرینلند توسط رهبران اروپایی را بررسی کرده است. این ابزار به بروکسل اجازه می دهد بدون نیاز به اجماع کامل تمامی ۲۷ عضو (که معمولاً پاشنه آشیل تصمیم گیری های اروپاست)، واکنش نشان دهد.
زرادخانه اروپا چه مهماتی دارد؟
اگر اتحادیه اروپا تصمیم به فعال سازی این مکانیسم بگیرد، طیف وسیعی از اقدامات تنبیهی را در اختیار خواهد داشت که می تواند ضربات سهمگینی به اقتصاد ایالات متحده وارد کند. این اقدامات صرفاً محدود به تعرفه های گمرکی سنتی نیست، بلکه شامل موارد زیر می شود:
- محدودیت های تجاری گسترده: اعمال محدودیت های شدید بر واردات و صادرات کالاها و خدمات در بازار واحد اروپا که ۴۵۰ میلیون مصرف کننده دارد.
- هدف قرار دادن غول های فناوری: یکی از اهداف اصلی می تواند شرکت های بزرگ فناوری آمریکایی (Big Tech) باشد. با توجه به اینکه ایالات متحده در بخش خدمات دارای مازاد تجاری با اروپا است، محدود کردن دسترسی این شرکت ها به بازار اروپا می تواند بسیار دردناک باشد.
- مسدود کردن دسترسی به مناقصات عمومی: بروکسل این قدرت را دارد که دسترسی شرکت های آمریکایی به قراردادهای دولتی و مناقصات عمومی در سراسر اروپا را محدود یا کاملاً قطع کند.
- محدودیت در سرمایه گذاری مستقیم خارجی: ایجاد موانع برای سرمایه گذاران آمریکایی که قصد فعالیت در اروپا را دارند.
پیش از این نیز بروکسل لیستی از خدمات ایالات متحده را تهیه کرده بود که می توانند به طور بالقوه هدف قرار گیرند. این لیست در جریان مذاکرات تجاری قبلی به عنوان اهرم فشار استفاده شد و موفقیت آمیز بود. برای آگاهی از واکنش های سیاسی داخلی آلمان به این تحولات، خواندن مطلب امروز در آلمان: اعزام ارتش به گرینلند در برابر ترامپ توصیه می شود.
مکانیسم ماشه: چگونه این سلاح فعال می شود؟
فعال سازی ابزار ضد اجبار یک فرآیند آنی نیست و مراحل قانونی مشخصی دارد تا از استفاده شتاب زده از آن جلوگیری شود. این فرآیند طراحی شده تا همزمان که بازدارنده است، مشروعیت حقوقی اتحادیه را نیز حفظ کند:
در مرحله اول، هم کمیسیون اروپا و هم کشورهای عضو حق دارند درخواست فعال سازی این ابزار را بدهند. اما نکته کلیدی در شیوه رای گیری است. برخلاف بسیاری از تصمیمات سیاست خارجی اتحادیه اروپا که نیاز به «اتفاق آرا» دارد، فعال سازی ACI تنها نیاز به «رای اکثریت واجد شرایط» دارد. این یعنی موافقت دست کم ۵۵ درصد از کشورهای عضو (حداقل ۱۵ کشور) که نماینده ۶۵ درصد از جمعیت کل اتحادیه باشند، برای شلیک این بازوکا کافی است. این مکانیزم باعث می شود که هیچ تک کشوری نتواند اقدام اروپا را وتو کند.
با این حال، حتی اگر بروکسل تصمیم به شلیک بگیرد، اثرات آن فوراً ظاهر نمی شود. طبق قوانین:
- کمیسیون اروپا چهار ماه فرصت دارد تا در مورد کشور ثالث متهم به اعمال سیاست های تجاری زیان بار تحقیق کند.
- سپس کشورهای عضو بین ۸ تا ۱۰ هفته فرصت دارند تا از هرگونه پیشنهاد برای اقدام پشتیبانی کنند.
- تنها در آن زمان است که کمیسیون چراغ سبز برای آماده سازی اقدامات را دریافت می کند که باید ظرف شش ماه اجرایی شوند.
البته اتحادیه اروپا اعلام کرده است که این زمان بندی ها تقریبی هستند و در شرایط اضطراری ممکن است فرآیند تسریع شود. اما حتی صرفِ آغاز یک تحقیق رسمی تحت این ابزار، پیامی قدرتمند به واشنگتن ارسال می کند که بروکسل آماده جنگ است. این موضوع در شرایطی رخ می دهد که روابط آلمان و آمریکا در حال فروپاشی توصیف شده است.
ریشه های تاریخی: از لیتوانی تا گرینلند
جالب است بدانید که این ابزار قدرتمند در ابتدا نه برای مقابله با آمریکا، بلکه در پاسخ به اقدامات چین طراحی شد. ایده ایجاد چنین مکانیسمی پس از آن شکل گرفت که لیتوانی در سال ۲۰۲۱ به دلیل اجازه دادن به تایوان برای افتتاح دفتر نمایندگی دیپلماتیک در ویلنیوس، با تحریم های غیررسمی و شدید اقتصادی از سوی چین مواجه شد. در آن زمان، اتحادیه اروپا احساس کرد که فاقد ابزارهای لازم برای واکنش سریع و قاطع به چنین «اجبارهای اقتصادی» است.
سال گذشته نیز اتحادیه اروپا در جریان مذاکرات دشوار تجاری با ترامپ (در دور قبلی تنش ها) تهدید به استفاده از این سلاح کرد تا از وضع عوارض سنگین جلوگیری کند و دو طرف در نهایت به توافق رسیدند. اما این بار وضعیت متفاوت است؛ درخواست ترامپ برای واگذاری گرینلند مسئله ای نیست که بتوان با مذاکره تجاری معمولی حل کرد. این یک مسئله تمامیت ارضی و حاکمیت ملی است که اروپا را یکپارچه کرده است. جزئیات بیشتر درباره این بحران را می توانید در مقاله بحران گرینلند و اولتیماتوم تعرفه ای ترامپ مطالعه کنید.
آلمان در کانون طوفان: اقتصاد صادرات محور در خطر
برای آلمان، به عنوان بزرگترین اقتصاد اروپا و یکی از بزرگترین صادرکنندگان جهان، استفاده از ابزار ضد اجبار یک شمشیر دو لبه است. از یک سو، برلین نمی تواند اجازه دهد که حاکمیت اروپا زیر سوال برود و تهدیدات ترامپ بی پاسخ بماند. از سوی دیگر، هرگونه جنگ تجاری با ایالات متحده – که بزرگترین بازار صادراتی آلمان است – می تواند به صنایع خودروسازی و ماشین سازی این کشور آسیب جدی وارد کند.
با این حال، به نظر می رسد صبر استراتژیک برلین نیز به پایان رسیده است. تهدید مستقیم ترامپ علیه آلمان در لیست کشورهایی که با تعرفه ۲۵ درصدی مواجه خواهند شد، گزینه های چندانی برای اولاف شولتس و دولت ائتلافی باقی نگذاشته است. این در حالی است که خبرهای خوبی از اقتصاد آلمان به گوش می رسد و طبق گزارش ها اقتصاد آلمان از کما خارج شده و رشد را تجربه می کند؛ بنابراین هرگونه شوک خارجی می تواند این بهبود شکننده را به خطر بیندازد.
نتیجه گیری: آیا جنگ تجاری اجتناب ناپذیر است؟
والری هایر در بیانیه خود تأکید کرد: «ابزار ضد اجبار، سلاح هسته ای اقتصادی ماست.» استفاده از لفظ «هسته ای» نشان دهنده عمق بازدارندگی این ابزار است. هدف اصلی این نیست که واقعاً از آن استفاده شود، بلکه هدف این است که طرف مقابل (در اینجا آمریکا) بداند که هزینه حمله اقتصادی بسیار سنگین خواهد بود.
فعال سازی این ابزار می تواند فصل جدیدی در روابط ترانس آتلانتیک رقم بزند. اگرچه فرآیند آن زمان بر است، اما اراده سیاسی برای استفاده از آن در بالاترین سطح قرار دارد. ترامپ با هدف قرار دادن حاکمیت دانمارک و همبستگی اروپایی، خط قرمزی را رد کرده است که شاید این بار با مماشات همیشگی اروپا مواجه نشود. روزهای آینده برای دیپلمات ها در بروکسل و واشنگتن حیاتی خواهد بود؛ آیا منطق اقتصادی بر لفاظی های سیاسی غلبه خواهد کرد، یا جهان شاهد شلیک بازوکای اقتصادی اروپا خواهد بود؟
برای پیگیری لحظه به لحظه اخبار آلمان و اروپا و تأثیر این تحولات بر زندگی روزمره، پیشنهاد می کنیم گزارش امروز در آلمان: از تهدیدات تعرفه ای ترامپ تا تحولات بوروکراتیک را دنبال کنید.
